Inleiding Heideboerderij

De meeste mensen associëren grazende schaapskuddes met de heide. De heidevelden op de Borkeld waren vroeger een onderdeel van een extensieve landbouw, waarin mensen boerden volgens het historische heidepotstalsysteem. Boeren hielden schapen in een kooi bij de boerderij. De scheper haalde elke dag deze schapen op en begraasde de heidevelden. De schapen kwamen elke avond terug in de schaapskooi, waar de bodem bedekt werd met de twick geplagde heide. In de potstal werden deze plaggen vermengd met mest van de schapen, jaarlijks verzameld en op een hoop gezet om na circa drie jaar gebruikt te worden op de akkers, de zogenaamde essen.

prunus opslag
Voorbeeld: handmatige snoei van bijvoorbeeld Amerikaanse vogelkers (prunus) en berk zonder aanvullende begrazing door schapen leidt tot vermeerdering van de opslag.
De schaapskudde op de Borkeld wil deze traditionele heidelandbouw voort zetten in de vorm van een Heideboerderij, met als voornaamste kenmerk het extensieve beheer. Er is geen toevoer nodig van krachtvoer op basis van soja of andere gebiedsvreemde voeding via de reguliere veevoederhandel. Hooi van schrale graslanden wordt in de winter gebruikt als ruwvoer. Monoculturen die zware bemesting nodig hebben zoals maisteelt als veevoeder wordt vermeden. De opgebrachte, verteerde potstalmest functioneert als compost en is voornamelijk een bodemverbetering in plaats van als stikstofbemesting. Dat is bijzonder belangrijk voor de hier in Twente alom aanwezige arme dekzandgronden. Heidevelden zijn ontstaan door schapen begrazing. Daarom zien wij schaapkuddes niet primair als beheersmaatregel, maar als onderdeel van de Heideboerderij die zorgt voor een integraal beheer van de kostbare natuurgebieden.
Het systeem van de Heideboerderij krijgt nu betekenis voor het natuur- en landschapsbeheer. De taak van de kudde verandert van het uitsluitend begrazen van de heide in het transporteren van nutriënten van de heide naar de es, om zo tot een verschraling van de heide te komen. Dat is een wezenlijk verschil. De schaapskudde verblijft nu – op de lammerperiode na – volledig in de heide en voert op deze wijze slechts beperkt nutriënten zoals stikstof af.

De kleinschalige extensieve landbouw is geen vervanging van de uiterst efficiënte grootschalige landbouw. Deze ontstond in de 20e eeuw door onder meer heideontginningen, ruilverkavelingen en verglazing. Het heeft ons veel goeds gebracht, maar er zijn ook grote nadelen, zoals uitputting van de bodem, verzilting en afname van de soortenrijkdom in flora en fauna. Wij zoeken expliciet naar samenwerkingen om verbinding tussen intensief en extensief tot stand te brengen..

De huidige schaapskooi met bijgebouw.

Schaapskudde Hof van Twente begraast sinds 2012 het natura 2000 gebied De Borkeld. Om de heide in het Natura 2000-gebied De Borkeld op een professionele manier te verschralen, moet de omvang van de schaapskudde groeien naar 200 tot 250 moederdieren. Daarnaast willen we er initiatieven ontwikkelen voor recreatie, educatie en zorg. Zo verbinden we ecologische, natuurhistorische, recreatieve en educatieve waarden op een veelzijdige en unieke manier.

10Voor deze professionaliseringsslag is een investering nodig in de op dit moment fotogenieke maar vervallen schaapskooi. De huidige schaapskooi is gebouwd in 1969 met een geschatte levensduur van circa 30 jaar en is in zo ’n slechte staat dat die vervangen dient te worden. De kooi heeft beperkingen op het gebied van dierenwelzijn en gebruik. De kooi is te donker en er kan onvoldoende luchtcirculatie geboden worden. Er zijn geen voorzieningen als stromend water, elektriciteit en riool aanwezig. De kooi is alleen lopend, per fiets of te paard bereikbaar, parkeergelegenheid ligt op enige afstand. Bovendien is de kooi slechts geschikt voor 50 à 80 schapen, terwijl er behoefte is aan ruimte voor meer dan 200 schapen voor de begrazing en voor een levensvatbare kudde.
De schaapskudde is de ambassadeur van De Borkeld. Onze herders zijn dagelijks aanwezig, en zijn het ‘venster ‘ naar de buitenwereld, ook digitaal via de website schaapskuddehofvantwente.nl en via Facebook en Twitter. De Stichting Schaapskudde Hof van Twente ondersteunt de schaapskudde, en heeft een ANBI-status.

Wat is een Heideboerderij?

Het concept van de Heideboerderij is ontwikkeld door het Gilde van Traditionele Schaapherders, en heeft als doel een integraal systeemherstel van natuur- en cultuurhistorische landbouwsystemen. Nu zijn natuur en landbouw gescheiden werelden geworden. In de Heideboerderij combineren we verschillende vormen van natuurbeheer en extensieve landbouwproductie, op basis van het traditionele heidelandbouwsysteem met outfields/woeste gronden als graasgebieden voor het verschralingsbeheer en infields/akkers/essen voor de productie van veevoer en voedsel. Door deze verbinding van extensieve veehouderij, akkerbouw, tuinbouw, bijenhouderij en eventueel ook visteelt met natuurterreinen kunnen hele landschappen weer tot leven worden gewekt. Producten van dit systeem zijn: werkgelegenheid, opbouw van natuurlijk en cultuurhistorisch kapitaal, bijdrage aan de klimaatagenda, voedselvoorziening, instandhouding genen van huisdierrassen en landbouwgewassen, een gezonde financiële structuur. Het Gilde verzorgt vanaf 2016 een nationale ondersteuning van pilots met de Heideboerderij.

heideboerderij logo

Eerste beeldvorming

De Stichting wil met haar kudde deel uit gaan maken van een grotere coöperatie Heideboerderij Twente, waarbij niet alleen partijen als Staatsbosbeheer, lokale overheden, boeren, inkers enz. een rol spelen maar waarbij bijvoorbeeld ook de kudde op de Sallandse Heuvelrug aangesloten zouden kunnen zijn. Andere kuddes worden op voorhand zeker niet uitgesloten. Daarbij willen wij als schaapskudde zes kernwaarden verwezenlijken:

1. Schapenbegrazing als natuurbeheer
2. Instandhouding Drents Heideschaap
3. Recreatie, toerisme en educatie
4. Zorg en participatie
5. Wolwerkplaats en Slow Food
6. Een gezonde financiële structuur

1 Schapenbegrazing als natuurbeheer

schaapskudde Hof van TwenteDoor de negatieve effecten van vermesting, verzuring en verdroging is begrazing steeds belangrijker als vorm van natuurbeheer. Gescheperde kuddes zijn niet alleen geschikt voor het reguliere beheer maar kunnen ook een rol spelen in het herstelbeheer doordat de graasdruk te sturen is en door zaadverspreiding. Bij gescheperde begrazing van heidegebieden vertrekt de kudde elke dag vanuit de schaapskooi en keert daar s ‘avonds weer terug, zodat er stikstof wordt afgevoerd van de heide. Zowel in het beheerplan van Staatsbosbeheer als in de gebiedsanalyse voor de Programmatische Aanpak Stikstof wordt de schapenbegrazing opgevoerd als belangrijk middel om de heide te verschralen. In deze zin is de mest het belangrijkste product van de Heideboerderij, al is dat op dit moment moeilijk te vermarkten.

2 Drents Heideschaap

DSC06715Door het raszuiver houden van het oude landbouw huisdierras van het Drentse Heideschaap dragen wij bij aan de genendiversificatie binnen dit ras. Het Drentse heideschaap kwam oorspronkelijk voor in Drenthe, Zuidoost-Friesland, Zuidoost-Groningen en Oost-Overijssel. Het Drentse heideschaap is voor ons een belangrijk ‘uithangbord ‘ met een grote cultuurhistorische waarde. Het ras is ook het beste geschikt om de verschraling van natuurgebieden te bewerkstelligen.

 

3 Recreatie, toerisme en educatie

lammetjesdag 2015De schaapskudde heeft een duidelijke maatschappelijke meerwaarde. Wij ontmoeten en spreken jaarlijks ongeveer 65.000 bezoekers op de Borkeld als toerist, vanwege de hoge recreatieve waarde van dit gebied. Deze schaapskudde is misschien wel een van de meest gefotografeerde kudde in Nederland. De regionale wandel-, fiets- en ruiterpaden lopen langs onze kooi, en maken allen deel uit van een groter netwerk. Als spontane aanloop, vaste bezoekers, of deelnemer aan evenementen als Lammetjesdag, Dauwtrappen, Scheerfeesten, Peuter Kleuterdag, Schapenkeuring, Wolwerkplaats, enzovoorts verwelkomen wij jaarlijks enige duizenden mensen. Schoolklassen van basisscholen in Markelo en omliggende buurtschappen komen op bezoek, en daarnaast organiseren wij incidentele evenementen. Er is behoefte aan een ontvangstruimte en rustplaats met kleine horeca zoals koffie, thee en ijsverkoop in de zomer. De huidige schaapskooi ligt middenin een netwerk van fiets-, wandel- en paardenroutes. De nieuwe locatie biedt hiervoor meer mogelijkheden.

4 Zorg en participatie

logo Go TwenteSchaapskudde Hof van Twente werkt veel met vrijwilligers en stagiaires. In de toekomst willen we samenwerken met partner Go-Twente. Zij verzorgen dagelijks aan maximaal acht zorgpatiënten dagbesteding. Dit valt goed te combineren met de werkzaamheden voor de schaapskudde, zoals vilten van wol, het maken van vogelhuisjes, het onderhoud van het terrein van de dagcamping en de schaapskooi, maar ook met de ontwikkeling van de rustplaats voor recreanten.
Go-Twente staat voor groei en ontwikkeling, en is opgericht in 2016 door Johan Traast en Marjolein Nijenkamp, beiden gediplomeerd en met ruime ervaring in deze sector. Go-Twente vindt het belangrijk dat mensen mens kunnen zijn. Er wordt ingezet op de persoonlijke mogelijkheden in plaats van de beperking. Middels persoonlijke leerdoelen en een passende locatie kunnen mensen op lerende wijze werken. Go-Twente heeft als specifiek doel om jongeren en volwassenen, die als gevolg van een verstandelijke en/of lichamelijke beperking of door een psychische aandoening moeite hebben om een plaats in het arbeidsproces verwerven, op vernieuwende wijze aan een waardige en zinvolle dagbesteding te helpen. Go-Twente richt zich in eerste instantie op mensen uit de omgeving van Hof van Twente en omliggende gemeenten.

5 Wolwerkplaats en Slow Food

Slow FoodDe schaapskudde produceert jaarlijks lams- en schapenvlees. De schaapskudde wil een bijdrage leveren aan het palet streekeigen producten, door het vlees van de schapen lokaal af te zetten. Wij zijn per 2016 gecertificeerd door Slow Food als een van de vier producenten binnen het presidium Drents Heideschaap. Het Drentse heideschaap is als presidium erkend in de Ark van de Smaak van Slow Food. Een presidium is een samenwerkingsverband van producenten en consumenten. Hierin weken we samen met twee schaapskuddes met Drentse heideschapen in Drenthe en een in Flevoland, en diverse lokale convivia (afdelingen) van Slow Food. Het gaat hierbij niet alleen om de productie van het vlees, maar ook om productontwikkeling. Maximaal heeft de Slow Food-vleesproductie een omzetmogelijkheid van € 15.000,00 per jaar, gebaseerd op een netto bijdrage van € 10,00 per kilo geslacht product.
In 2015 Hebben wij de Wolwerkplaats Twente opgericht als samenwerkingsvehikel voor de verkoop van ruwe vachten en de productie en verkoop van allerlei afgeleide wolproducten. Hiervoor wordt de ruwe wol bewerkt door het bijvoorbeeld te wassen, te kaarden, verven, lonttrekken, spinnen, weven, en te breien. Deze activiteiten kunnen in een zinvolle dagbesteding worden uitgevoerd onder begeleiding door Go-Twente door mensen met een beperking. We organiseren workshops vachtvilten, maar ook kaarden, wol verven, lammetjes maken, enzovoorts. Wij verwachten met de Wolwerkplaats in 2018 een netto bijdrage van € 4.500,00 te realiseren.

AG-20140609-Schaapscheren-6

 

 

 

Evenementen als schapen scheren trekken veel aandacht.

6 Een gezonde financiële structuur

Het inkomen van Stichting Schaapskudde De Borkeld wordt onder meer gehaald uit de begrazingsvergoedingen, de verkoop van lammeren, de verkoop van wol en vlees, bijdragen van donateurs, sponsoren en de graasdierpremie. Er worden op dit moment beperkt subsidies ontvangen. Via het integrale systeem van de Heideboerderij, en via investeringen in de schaapskooi die het mogelijk maken om onze activiteiten uit te breiden en te professionaliseren, zetten we een gezonde financiële structuur neer voor de schaapskudde, de herder en zijn medewerkers en vrijwilligers, de stichting, de gemeente, Staatsbosbeheer, zorginstelling Go-Twente en alle andere partners en voor de bezoekers.

Hoe groot is de Heideboerderij?

In de literatuur, maar ook in de praktijk, wordt door de bank genomen een verhouding aangehouden van 1 : 10 tussen oppervlakte (graan-)akker (infield) en te begrazen heide (outfield). Ook de verhouding tussen hooiland en heide zal ongeveer 1 : 10 bedragen. Verder is de exacte omvang in principe variabel, maar de ondergrens ongeveer ligt bij 150 à 200 hectare heide, 10 à 15 hectare akker en ongeveer eenzelfde oppervlakte schraal grasland als hooiland. Om deze getallen nog exacter te krijgen zullen we daar door landbouwdeskundige nog aan laten rekenen. Er zijn gesprekken gaande om de schaapkudde van de Sallandse Heuvelrug  bij deze Heideboerderij te betrekken.

Hoe groot is de nieuwe schaapskooi?

De nieuwe schaapskooi zal circa 18 bij 40 meter groot worden, met een nokhoogte van circa 8 meter en een goothoogte van 2,8 meter. De inhoud beslaat in totaal 730 m2, met een stal van 500 m2 netto, een voergoot van 80 m2, een verblijfsruimte van 150 m2.. Qua staltype is de potstal het meest geëigend en authentiek voor dit gebruik, met een vloer van beton, eikengebinte als draagconstructie voor het dak, wanden van 1,5 meter hoogte, gedeeltelijk beton met hout betimmerd, en een rieten dak.

Plaatsingskeuze

We zouden de nieuwe schaapskooi graag plaatsen bij Informatieboerderij ’n Witten. Hieronder zetten we de argumenten voor en tegen op een rijtje.

Argumenten voor uitbreiding bij het Informatieboerderij ’n Witten:
• Alle nutsvoorzieningen zijn aanwezig.
• Geen verrommeling van het natuurgebied.
• Voldoende parkeerruimte.
• Recreatiedruk voor De Borkeld is gelokaliseerd op één plek.
• Voor toeristen is het duidelijker dat vanaf daar de Borkeld bezocht kan worden. Vergelijk het met het Buitencentrum op de Sallandse Heuvelrug, waar ook een informatiepunt is gerealiseerd en van waaruit ook diverse activiteiten worden georganiseerd.
• Er is ruimte voor evenementen, zoals schaapscheerdersfeest, lammetjesdag, enzovoorts.
• Op deze plek kan een grote schaapskooi worden gebouwd; de kleinere aan de Hochtweg kan dienen als ‘rammenkooi ‘ of ziekenboeg.
• Van kapitaalvernietiging voor de locatie Hochtweg is geen sprake, omdat vooraf bekend was dat het (bij)gebouw er tijdelijk mocht staan. Dit kan verplaatst worden.
• Voldoende mogelijkheden voor inzetten van mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt.
• Er is een moestuin aanwezig waar van alles verbouwd kan worden. Deze ter plekke verbouwde groenten, kruiden, enzovoorts kunnen er vervolgens verkocht worden.

Argumenten tegen uitbreiding bij Informatieboerderij ’n Witten:
• De Schaapskudde moet de ‘drukke ‘ Borkeldweg oversteken. Dit kan opgelost worden door verkeer remmende maatregelen: zandwegstrook, drempel, vernauwing.
• De locatie ligt direct aan de A1, hetgeen nogal wat achtergrondlawaai genereert. Dit kan worden gemitigeerd door opwerping van een geluidswal.

Programma van eisen

Op basis van ervaring, wet- en regelgeving en wensen van onszelf en onze partners is het onderstaande programma van eisen opgesteld:
• Typisch regionale ‘Maarkelse schöppes’, een schuur met eiken gebinte en rieten dak, zwart gepotdekselde houten wanden met open stukken ter ventilatie.
• Goede bereikbaarheid voor publiek, met voorzieningen voor parkeren, kinderen, invaliden, enzovoorts.
• Grote, dubbele toegangsdeuren in verband met de veilige uitloop van de schapen en het werken met de shovel tijdens uitmesten.
• Betonnen plaat van 250 m2 aansluitend aan de toegangsdeuren ter opvang van de laatste mest voor vertrek.
• Grondoppervlakte rondom de kooi minimaal 3 hectare in verband met de uitloop van de schapen en het verblijf van de schapen tijdens evenementen.
• Verblijfsruimte van 150 m2 voorzien van toiletten, keuken, slaapruimte en douche (incidenteel gebruikt tijdens de lammerperiode of het overnachten vrijwilligers van verder weg).
• Alternatief is een verblijfsruimte van 75 m2 met gebruik van de keuken, douche en bestede van Informatieboerderij ’n Witten voor dergelijke incidentele momenten.
• Glazen wand voor bezoekers om het lammerproces te volgen (geen contact).
• Veilige oversteek van de Borkeldweg naar de begrazingsgebieden.
• Huisvesting tot 250 schapen met lammeren.
• Staloppervlakte: circa 18 bij 40 meter, 500 m2 netto, voergoot 80 m2, verblijfsruimte 150, totaal 730 m2 en moet voldoen aan wet- en regelgeving dierenwelzijn
• Staltype: potstal is meest geëigend en authentiek voor dit gebruik.
o Vloer van beton.
o Eikengebinte als draagconstructie voor het dak.
o Wanden van 1,5 meter hoogte, gedeeltelijk beton met hout betimmerd.
o Rieten dak.
o Nok hoogte: circa 8 meter, goothoogte 2,8 meter, open nok in verband met de ventilatie.
o Drinkwater- en stroom voorziening, wifi en aansluiting op het riool.
o Aparte berg- en opslagruimte (kapschuur type, gedeeltelijk afsluitbaar).
o Vee scheiden van voer en machines in verband met veiligheid, hygiëne en voedselkwaliteit.
o Hooiopslag 45 m2 en machine opslag 50 m2.

Gemeente Hof van Twente heeft een plantekening gemaakt voor de nieuwe schaapskooi bij Informatieboerderij ’n Witten. Op deze tekening is links de nieuwe locatie ingetekend, en is rechts de locatie van de huidige schaapskooi aangegeven.

tekening plaats nieuwe kooiVisie gemeente Hof van Twente, tekening door Jeroen Overbeek afd. Ruimtelijke Ordening

 

 

 

Financiering

De financiering van de Heideboerderij Hof van Twente is in detail uitgewerkt en opgedeeld in 4 onderdelen: exploitatie, investering, financiering en liquiditeit.

Het gaat te ver om deze getallen hier allemaal neer te zetten, maar voor samenwerkende partners is het als excelbestand beschikbaar